Matthäus (2)

De Matthäus Passion. Óf je houdt ervan, óf je springt gillend uit het raam omdat Nederland rond deze tijd ineens beschikt over 17 miljoen - ja, we zijn de grens over - Matthäuskenners. Die allemaal weten hoe het zit. 

Alles in de muziek werkt toe naar dat onvermijdelijke moment, het sterven van Christus aan het kruis. Al het leed en verdriet samenvallend op die ene dag, Goede Vrijdag. 

En die Goede Vrijdag, die viel in 2008 op 21 maart. De geboortedag van Bach. Maar ook, dat jaar, de sterfdag van een dierbare, dierbare vriend. En zo hartverscheurend als dat was - en, zacht gepolijst ingebed en opgenomen in de tijd, nog altijd blijft -, er was op de een of andere manier ook iets compleets aan dat geheel.

In die andere, iets minder beroemde passie van Bach, de Johannes, zit aan het eind een prachtige aria van bas en koor. De bas heeft vragen voor Christus die zojuist aan het kruis gestorven is. Wil weten of de verlossing nabij is. Of zijn dood de weg heeft vrijgemaakt. En het bevestigende antwoord op die vragen komt niet uit Christus' mond, maar wordt verbeeld door het hoofd dat voorover valt als de dood daar is. En dat beeld ontroert me iedere keer weer.

21 maart. Altijd een beetje Goede Vrijdag. Ook als het een maandag is.

Kuiken

Het is kuikentjestijd. Ook al is het niet van dat kuikentjesweer.

[Leuk woord trouwens, kuiken. Alsof er een meervoud in verschanst zit.] 

Met Pasen wordt er heel wat afgekuikt. De beestjes fungeren als peper-en-zoutstel, zitten zich te vervelen in lelijke bloemstukken, moeten opdraven op servetten en worden geacht het leuk te hebben met hazen.

Gelukkig, gelukkig, gelukkig zijn er ook andere kuikens. In de Matthäus bijvoorbeeld. Lijkt me voor voor hen heel geruststellend.

(Ik ga natuurlijk wel vierkant voor de bijl als ik dit zie ...)

Kommt ihr Töchter

Van 21 januari tot en met 1 februari vindt het International Film Festival Rotterdam plaats, neusje van de zalm voor liefhebbers van onafhankelijke, eigenzinnige films. Dit jaar gaan (/gingen) tijdens het festival onder de naam IFFR LIVE vijf films in première die tegelijkertijd in 34 filmtheaters in heel Europa worden vertoond. Ook online kan er meegekeken worden. En via de hashtag #livecinema gaan kijkers aller landen met elkaar in gesprek.

Zomergasten

Gisterenavond een gedenkwaardige Zomergasten, met dirigent en componist Reinbert de Leeuw in de hoofdrol. De kijkers werden meegenomen langs veelal onbekende, vernieuwende muziekpaden. Bepaald geen avond om achterover te leunen en de oren op de spaarstand te zetten.

De Leeuw sloot de avond af met Bach. Het 'Erbarme Dich' uit de Matthäus Passion. 'Het hoogste dat de menselijke geest heeft voortgebracht in de geschiedenis'. En zo was er na al die muziek die zich niet zo snel liet vangen voor velen iets wat ze herkenden en konden omarmen.

De gekozen uitvoering was mooi, want Herreweghe en dan ben ik eigenlijk altijd blij. En de countertenor, Damien Guillon, was ook prachtig. Maar ik vind het zelf vaak toch het mooist als de altpartij door een vrouw wordt uitgevoerd, ook al is dat niet de traditie (vrouwen zongen destijds niet in de kerk). En dan bij voorkeur een vrouw met een stem die veel heeft gezien. Het Erbarme Dich gaat weliswaar over Petrus' tranen, omdat hij zich realiseert dat hij Jezus tot drie keer toe heeft verloochend, zoals was voorspeld, maar ik zie voor me dat daar ook alle moeders meehuilen. En smeken om vergeving. Gedragen door die hartverscheurende viool.

Ik dacht aan Nathalie Stutzmann. Dirigente en contra-alt (een heel lage alt, zeg maar). Ik heb haar een keer in het echt mogen meemaken en vond het heel bijzonder. Haar diepe stem, gecombineerd met sierlijke bewegingen en intense bewogenheid, terwijl ze tussendoor ook muzikaal in gesprek is met haar ensemble Orfeo 55. Zo moet een Erbarme Dich voor mij klinken.

Mij bood de aria de mogelijkheid om na een pittig college weer thuis te komen. En te landen. In het fluwelen bed van Bach.

Reinbert de Leeuw. Ook hij komt er op zijn lange reis door de muziek niet achter waarom nou juist het Erbarme Dich zo mooi is. "Je weet het niet en je weet ook dat niemand het ooit zal weten. Dát raadsel, dat is waar het eigenlijk om gaat. Het woord houdt op. En dan begint de muziek."

Matthäus

Hoe begin je aan een blog dat over het einde gaat?

Ieder jaar ga ik naar de Matthäus. Dat is bijna een fysieke noodzaak. Er liggen geen religieuze gedachten aan ten grondslag, maar ik moet in de aanloop naar Pasen dit lijdensverhaal hebben gehoord en gezien.

Mijn omgeving is in dat kader grofweg verdeeld in drie groepen. De grootste groep denkt zo rond deze tijd dat de gekkekoeienziekte zeer lokaal heeft toegeslagen en smeedt achter de schermen plannen om mij te laten ophokken.  Dan is er een groep die me met argusogen bekijkt, maar met het telefoonnummer van een goede psycholoog binnen handbereik De Hobby Tolereert. En tot slot zijn er een paar mensen die zonder woorden laten weten: ik ook.

Matthäus-liefhebbers zijn er in soorten en maten. Er zijn mensen die de muziek gewoon mooi vinden, of alles nu in de juiste volgorde langskomt of door elkaar heen. Of die het alleen houden bij het 'Erbarme dich', de aria die zo'n beetje iedereen wel kent. Toen ik er voor het eerst heen ging vond ik het mooi, maar ook erg lang. Bij elkaar zit je toch zo'n drie uur te zitten. Heel veel Matthäusen verder heeft de muziek zich in mijn leven genesteld. Van het begin tot het eind loop ik mee in dat verhaal dat onomkeerbaar is. Dat in alle toonaarden toewerkt naar het onvermijdelijke. Omlijst en gedragen door die verpletterende muziek. Iedere volgende stap draagt iets van de vorige in zich. En ik kan, zo mooi als ik alle afzonderlijke stukken vind, ze eigenlijk niet los van elkaar horen. (Nu ben ik ook weer niet zo orthodox dat ik dat nooit doe, zeg ik er meteen maar even bij.)

Wat ik er ook zo mooi aan vind: het is een verhaal van alle tijden. Liefde, verraad, macht en machtsmisbruik, afscheid, dood, schuld, alles zit erin. Kijk een paar keer naar het journaal en je komt het allemaal tegen.

Er zit voor mij veel zakdoekenwerk in de Matthäus. En al duiken er ieder jaar nieuwe liefdes in op, er zijn er twee die ik al jaren koester. Als Jezus aan het kruis gestorven is blijft het even plechtig stil en dan zet het koor heel zacht 'Wenn ich einmal soll scheiden' (so scheide nicht von mir, de tekst alleen al - je hoort eerst even de evangelist, die de laatste uren beschrijft) in. Hier schuif ik al voorzichtig onderuit, maar het grote wegdragen zit bijna aan het einde, als het lijden plaatsmaakt voor berusting en overgave.

Gisteren heb ik weer van een prachtige uitvoering mogen genieten en terwijl ik dit tik luister ik naar de geweldige Philippe Herreweghe, 'live' in het Concertgebouw. Matthäus. En dan te bedenken dat als je op die naam googelt je eerst een 'voormalig Duits voetballer' geserveerd krijgt. Bach zou gillend uit het raam springen.